Lajme Shqip Tuesday, 29 January 2013 11:20

Tirane – Hakiu është hijerëndë. I pashëm për moshën që ka. Dorën e djathtë e mbështet fort për bastunin me ngjyrë ari. Orën e mban në dorën e majtë, me të cilën edhe shtrëngon llullën. Ka veshur pantallona ngjyrë qielli dhe këmishë të bardhë me krahë të shkurtër. Këmbën e djathtë e ka kthyer me stil para së majtës. Qëndron nën një hije peme të lëndinës e rrethuar me hunj e tela. Kodra jo fort e veshur prapa shpinës, i bën rojë oborrit të Hakiut. Një veshje e pazakonshme për një shqiptar malesh.Malësori flokëthinjur e me rrudhat që kanë nisur t’ia shfaqin haptas moshën e shtyrë, nuk i jep shumë çehre aparatit.
Karaktere të ndryshme
Poshtë fotografisë së Hakiut është vendosur ajo e Lumes. Asaj nuk ia prish tymin as fakti se portreti i saj do të postohet në shumë ueb-faqe të njohura ndërkombëtare. Qëndron ulur sipër një rrafshnalte të gjelbër me cigaren e ndezur në dorën e djathtë. Flokët e shkurtra i ka ndarë për midis, një frizurë shumë e pëlqyer gjatë viteve nëntëdhjetë prej të rinjve këndej dhe andej kufirit shqiptar. Mbath atlete të bardha.

Në një tjetër fotografi, Lumja tregon se në malësi pushkën nuk e rrokin vetëm burrat. Sipër një pllake betoni, në këndin e së cilës valëvitet flamuri kuqezi me shkabën dykrenore, Lumja me dy duart e mban kallashnikovin. Shikon poshtë oborrit mos ka lëvizje të armikut.

Hakiu dhe Lumja kanë mënyra krejtësisht të ndryshme për ta dëshmuar burrërinë e tyre. Por kanë një të përbashkët. Në këtë botë erdhën si vajza. Rrethanat shoqërore ua ndërruan gjininë. Lumja së paku nuk e ndërroi emrin.

Ato dikur kishin aspirata të martoheshin dhe të bëheshin nëna. Por, kërkesa e familjes ishte më e pushtetshme sesa dëshirat e tyre. Familjet iu kërkuan të merrnin përgjegjësinë e mbrojtjes së nderit të oxhakut dhe i “shndërruan” në burra. Kështu, fjala e tyre do të ishte urdhër për çdo anëtar tjetër të familjeve që mbrojnë me ngulm vlerat patriarkale. Ato do t’i zhvishnin bluzat dhe fustanet. Do t’i prisnin flokët e do të vishnin pantallonat.

E kjo e kishte mahnitur fotoreporteren amerikane, Jill Peters. Kureshtja e kishte nxitur atë ta priste një biletë aeroplani për atdheun e shqipeve. Burrneshat e para i fotografoi në vitin 2009. Në intervale të ndryshme kohore, gjatë tri vjetëve të ardhshme, ajo do të shtegtonte maleve të thella dhe të thepisura të malësisë për të zbuluar burrnesha të tjera.
Ajo bëhet “ai”
“Si një fotografe me interesim për këto tema, që afërmendsh se tregojnë diversitetin e përvojës njerëzore, u mahnita me këtë rrëfim. Doja t’i kapja portretet e tyre përpara se të iknin nga kjo botë”, shkruan ajo në ueb faqen e saj.

Peters donte ta pasqyronte pa fjalë rrëfimin e tyre për shkak se ato ishin betuar ta ruanin përjetësisht beqarinë. “Ajo ishte bërë një ‘ai’”, shprehet Peters.

“Ato tymosin duhan punojnë dhe lëshohen poshtë në qytet bashkë me burra të tjerë. Atyre u referohen si ‘ai’ ose ‘dajë’. Transicioni është absolutisht i pranueshëm dhe nuk vihet në pyetje nga njerëzit me të cilën jetojnë”, shkruan Peters, që kalon kohën ndërmjet Miamit dhe New Yorkut.

Në ueb faqen e saj, ka postuar serinë prej nëntë fotografish, “Sworn virgins”(“Virgjëreshat e përbetuara”) të gjashtë burrneshave. Fotografinë e parë e ka shkrepur më 2009. Të fundit më 2011. Pesë portrete janë me ngjyra, katër bardh e zi. Poshtë ua ka shkruar vetëm emrat. Burrneshat Lumja, Hakiu dhe Hajdari me plis kanë nga një fotografi me ngjyra dhe nga një bardhë e zi, Shkurtani, me kapuçin e zi francez, e Qamilja e ndjerë me qeleshen e rrafshët shqiptare, në portrete me ngjyra, kurse Marku me kapelë cilindrike është pasqyruar bardh e zi.

Douglas Ljungvistit, një komentues i serisë së Petersit në blogun “UPI.com”, nuk i janë dukur shumë të fuqishme portretet, sikur se paraqitet fenomeni. Megjithatë i është dukur interesante përzgjedhja e temës së fotoreporteres amerikane.
Virgjëresha apo burrnesha?
“Dhe do të doja që fotoreporterja të kishte zgjedhur t’i bënte fotografitë ose me ngjyrë, ose bardhë e zi”, ka shkruar Ljungvist.

Arbnora Dushi, etnologe më Institutin Albanologjik të Prishtinës, portretzimin bardh e zi dhe me ngjyra i burrneshave ka qenë një gjetje artistike.

“Me këtë është shprehur në mënyrë simbolike dyzimi i jetës së saj, bipolarizimi i jetës së saj: jetën biologjike: femër dhe jetën sociale: mashkull”, është shprehur ajo.

Gabrielle Levy, shkrimtare dhe kryeredaktore e “United Press International”, është shprehur se fotografitë e Petersit shfaqin portrete të mrekullueshme të kulturës veriore shqiptare, ku femrat i nënshtrohen sundimit të burrave të shtëpisë.

Një lexuese tjetër të “UPI.com”, nuk i ka pëlqyer titulli i portreteve të Petersit.

“Marrë parasysh përshkrimin e ‘Virgjëreshave të përbetuara’, unë mendoj se titulli i shkrimit nuk është i saktë. Ato nuk po jetonin si burra për t’i ikur shtypjes, por ishin rritur si burra për shkak të mungesës së lindjes së meshkujve. Nuk ma ha mendja se më shumë ishte zgjedhje e tyre”, ka shkruar Martina, që nuk e ka treguar identitetin e plotë dhe shtetin.

Dushi, autore e punimit “Virgjëreshat e përbetuara shqiptare: nga praktika e jetës zakonore në objekt studimi antropologjik dhe në subjekt trajtimi letrar”, mendon se emërtimi virgjëresha të përbetuara është shumë i saktë. Thotë se që në origjinë të kësaj dukurie, “vajza e cila ka vendosur të kthehet në djalë (por ku ndërrim i gjinisë ka qenë vetëm ndërrim i statusit social dhe asnjëherë biologjik) është dashur ta jepte betimin para parisë së 12 pleqve të fshatit”.
 “Përparësitë” e burrneshave
Tradita e ndryshimit të gjinisë nga femërore në mashkullore jeton për më shumë se pesëqind vjet në viset shqiptare. Ky zakon është i bazuar në Kanunin e Lekë Dukagjinit, i cili ka shërbyer si një kod moral në mungesë të ndonjë sistemi shoqëror të funksionimit. Roli i femrës shqiptare në Kanun është i rregulluar në këtë mënyrë: kujdesu për fëmijët dhe punët e shtëpisë. Derisa jeta e një femre shqiptare është e barabartë me gjysmën e jetës së një mashkulli, vlera e virgjërisë është e barabartë me 12 qe.

“Mësova se burrneshat janë shumë të respektuara brenda bashkësive të tyre. Ato zotërojnë një pushtet dhe krenari të papërshkrueshme, dhe vlerësojnë nderin e familjes para gjithçkaje tjetër”, kujton Peters, e cila ka paralajmëruar se bashkë me Alix Lambertin së shpejti do ta shfaqin premierën e dokumentarit “He/She/He”.

Shumë mbështetës të nismës së Petersit kanë kërkuar që me t’u dhënë premiera, ta përhapin kolektivisht në internet dokumentarin. Ata kanë shkruar se ky fenomen kulturor dhe gratë që sakrifikuan veten, duhet të rrokë vëmendjen e botës.

Njëra prej përkrahësve të Petersit, Deborah, ka shkruar: “Mahnitëse! Jam më shumë se e interesuar ta shoh këtë dokumentar”.

“Mbase një foto-album me citate dhe rrëfime? Një film dokumentar? Kjo është diçka”, ka komentuar Sko.

Betimi për ruajtjen e virgjërisë ka lindur në kohën kur Shqipëria ishte pllakosur nga luftërat dhe vdekjet. Me ndryshimin e gjinisë, femrat kishin të drejtë të bartin armë dhe të drejtën e pronësisë. Mund të uleshin me burra nëpër oda, por jo edhe të drejtën e fjalës në kuvend. Nuk është çudi që Lumja bart armë edhe sot kur malësorët me Kanuni qërojnë hesapet dhe belatë. Kanuni bëhet më i fortë se sundimi i ligjit të shtetit.
Në mbrojtje të oxhakut
Nëse mashkulli kryesor i familjes ndërronte jetë, atëherë i takonte një femre ta merrte drejtimin e shtëpisë, e betuar se do ta ruante virgjërinë e saj. Kanuni nuk lejonte që gratë dhe femrat e familjes të mbesnin pa përkujdesje.

E ndjera Qamile Stema, me të cilën Peters e fillon intron e dokumentarit, ishte vetëm 20-vjeçare kur i vdiq babai. Asaj i kishte rënë hise ta merrte përsipër kujdesin për nëntë motrat më të reja. Ndryshe, asnjëra prej tyre nuk do të kishte të drejtë ta trashëgonte pronën e babait. Kështu, Qamilja ndërroi rrobat e femrave për ato të burrave. U bë zot shtëpie dhe të gjithë e dinë i kujt është kryevendi afër oxhakut. Sandalet e saj ngjyrë vjollce, ishin të vetmet e elemente femërore të burrneshës. Për “dajën” Qamile do të shkruante para katër vjetësh prestigjiozja amerikane, “New York Times”. Qamilja do të jetonte e vetmuar pas vdekjes së motrës.

Tregimi i Qamiles e kishte joshur fotoreporterin e lirë spanjoll, Luis Dafos, të merrte rrugë drejt Barganeshit të Krujës. Dafos, që hulumton portrete dhe tema interesante në Lindje të Mesme dhe në Afrikën Veriore, do ta përthekonte fatin e Qamiles me 11 fotografi, të cilat i ka publikuar javën e kaluar. Përveç se i ka postuar në ueb faqen e tij, “luisdafos,weebly.com”, ato ia botojnë edhe “The Guardian”, “Asian Magazine Geographic”, “Newsdesk Communications”, “Invest Kurdistan” dhe “Elsani Film”.

Lidhjen e fortë me shtëpinë, Qamilja që vdiq vitin e kaluar në moshën 92-vjeçare, e tregon me një fotografi përpara oxhakut. Në ballin e murit të hyrjes së shtëpisë, kishte varur dhjetëra fotografi, kryesisht femra, që dëshmojnë mungesën e trashëgimtarëve meshkuj në mesin e Stemave. Në dhomën e saj, Qamilja tregonte disa gjeste tipike femrash, duke hequr qeleshen, përshkruan fotoreporteri.

“Ma merr mendja se gjithnjë kam qenë edhe burrë, edhe grua”, i rrëfente Stema spanjollit Dafos.
Ndërrimi (pa)natyrshëm
Burrneshave shqiptare në shuarje, këtë muaj u ka kushtuar një hapësirë të madhe edhe agjencia e njohur ndërkombëtare e lajmeve. Fotoreporteri i Reutersit në Tiranë, Arben Celi ka shkrepur pesëmbëdhjetë fotografi gjatë aktiviteteve të ndryshme të Diana Rakipit. Burrnesha Diana tregon një fotografi kur ishte vetëm gjashtëmbëdhjetë vjeçe, në banesën e saj në Durrës. Ajo shihet nëpër fotografi duke ngrehur dolli me gotat e mbushura me raki. Cakërron tok me burra në një kafene të Durrësit. Ajo i bie fyellit dhe tregon një përkushtim të madh ndaj familjes.

Rakipi, tani 59-vjeçar i veshur me shije dhe me syze, shkallëve të xhamisë kryesore të qytetit antik bregdetar shqiptar, në intervistë ka rrëfyer sesi me dëshirë ishte “konvertuar” në burrë kur ishte vetëm shtatëmbëdhjetë vjeçe. Ndërroi gjininë sepse gjithnjë ndihej si një djalë.

“Kickstarter”, ue bfaqja që ka ndihmuar pjesërisht financimin e dokumentarit “He/She/He”, shkruan se transkeskualiteti në këtë kohë është një temë e nxehtë. “Por, shumë pak perëndimorë e dinë se të jetosh si pjesëtar i një tjetër gjinie, nuk është diçka e re – në disa vende, është traditë”.

Nëpërmjet dokumentarit do të pasqyrohen mendimet e dy kulturave të ndryshme në lidhje me ndërrimin e gjinisë. Në pjesën e dytë, dokumentari do ta pasqyrojë jetën e vështirë të “fa’afafineve” të Samoas, të cilët si djelmosha kishin zgjedhur të bënin jetë femre. “Kickstarter” shkruan se shumë “fa’afafine” sot janë përfshirë në prostitucion dhe mezi ia dalin të mbijetojnë.

Dushi thotë prej intervistës së Dianës e ka kuptuar se ishte mjedisi social ai që ia kishte imponuar të kishte preferencë të gjinisë tjetër. Ajo thekson se në kohën e fëmijërisë së Dianës ishte fat të ishte mashkull, kundrejt femër që konsiderohej fatkeqësi.

“Prandaj edhe këto ndërrime ndër shqiptarë, asnjëherë nuk e njohin ndërrimin biologjik të gjinisë siç bëhet në shtetet dhe shoqëritë e zhvilluara. Por vetëm atë social, që lidhet me anën e jashtme të paraqitjes para të tjerëve, pasi që fjala është te raporti me të tjerët, por jo me veten”, thekson etnologia Dushi.
Burrë nderi
Dushi shkruan në punim se ky fenome më shumë është përshkruar dhe analizuar nga gazetarët dhe misionarët e huaj, sesa nga ata shqiptarë. Ka gjetur se në vepra të disa autorëve dhe diplomatëve të huaj kishte një qëllim për ta paraqitur fenomenin si një “perversitet”. Ka përmendur rastin e Leo Brenner, një gazetar austriak, që më më 1881 shkruante se virgjëreshat e përbetuara ishin femra që refuzojnë të martohen dhe se ishin krijesa transvestite, duke e shtuar edhe një shënim sarkastik se këta “burra” duhet të kenë kujdes “se mos mbesin me barrë”.

Por thotë se një vëmendje më të madhe dhe një qasje serioze do t’ua kushtonte antropolgia angleze, Antonia Young, me studimin monografik “Albanian Sworn Virgins: Women who become Men (Virgjëreshat e përbetuara shqiptare: Gratë që bëhen burra), të botuar në vitin 2000 në Oxford.

“Young virgjëreshat shqiptare i cilësoi si burra nderi (Honorary men). Young erdhi në përfundim se në një shoqëri ku ekzistonin ligje të rrepta mbi nderin, besën mikun e gjakmarrjen, çnderimi dhe perversitetet seksuale ishin të panjohura, sidomos për virgjëreshat të cilat kishin sakrifikuar identitetin biologjik për ruajtjen e nderit të vet e të familjes”.

Fenomeni i virgjëreshave të përbetuara nuk i shpëtoi as penës së shkrimtarëve. Ajo thotë se si fenomene të studiuara, ato janë edhe personazhe romanesh.

Dushi ka studiuar edhe pjesët e veprave të mikes së mirënjohur të shqiptarëve, Edith Durham, për virgjëreshat. Durham do të shkruante në veprën e High Albania (Shqipëria e epërme) të botuar më 1909, si dhe në veprën “Some Tribal Origins, Laws, and Customs of the Balkans” (Prejardhja e disa fiseve dhe disa kanune e zakone të Ballkanit) të botuar më 1928.

“Durham në këto vepra e përshkruan në hollësi fenomenin e virgjëreshave të përbetuara shqiptare, shkruan për takimet e drejtpërdrejta që ka pasur me to si dhe i analizon rrethanat që i kanë shtyrë ato për të marrë atë vendim”, shkruan Dushi në punimin e saj shkencor. Ajo sheh hair në vëmendjen në rritje të gazetave dhe regjisorëve të huaj për pasqyrimin e fenomenit të pazakonshëm të zonave të thella malore të Shqipërisë.

“Prania e këtij fenomeni në studime dhe në letërsi, qoftë vetëm me qëllim prezantimi, me qëllim kritike apo keqardhjeje, apo edhe me qëllim afirmimi të kulturës shqiptare me të gjitha virtytet dhe veset që ka, e bën të dokumentueshëm dhe madje artistik, këtë zakon tradicional shqiptar”.(K.N/LajmeShqip.com)